B1 - B2 Seviye Orta Türkçe Dilbilgisi

Fiil kök ve gövdeleri

Fiil kökü daha küçük anlamlı parçaya ayrılamayan temel eylem birimidir. Fiil gövdesi ise köke yapım eki getirilerek oluşturulan yeni fiil biçimidir.

• gel-
• yaz-
• baş-la-
• temiz-le-
• gör-üş-

Fiilden fiil yapım ekleri

Fiilden fiil yapım ekleri bir fiilden yeni bir fiil türetir. Ettirgenlik, dönüşlülük, işteşlik, olumsuzluk dışı anlam genişlemeleri veya tekrarlılık gibi anlamlar verebilir.

• gör-üş-mek
• yaz-dır-mak
• kaç-ır-mak
• gül-üş-mek

İsimden fiil yapım ekleri

İsimden fiil yapım ekleri bir isim, sıfat veya ad soylu kelimeden fiil oluşturur. Türkçede özellikle -la/-le, -lan/-len, -laş/-leş ekleri yaygındır.

• temiz → temizlemek
• baş → başlamak
• güzel → güzelleşmek
• ev → evlenmek

Fiilden isim yapım ekleri

Fiilden isim yapım ekleri eylemlerden isim veya sıfat türetir. Eylemin sonucu, yapan kişi, araç, yer veya soyut adı ifade edilebilir.

• yazı
• gelir
• koşucu
• bakış
• çalışkan

İsimden isim yapım ekleri

İsimden isim yapım ekleri isimlerden yeni isimler veya sıfatlar türetir. Meslek, yer, araç, soyutluk, küçültme veya aitlik anlamı verebilir.

• kitapçı
• tuzluk
• çocukluk
• evsiz
• Türkçe

Eklerin anlam ve görevleri

Türkçede ekler yalnızca biçimsel parçalar değildir; kelimeye yeni anlam, ilişki, görev, zaman, kip veya kişi bilgisi katar. Yapım ve çekim eklerinin işlevleri ayrı değerlendirilir.

• ev + ler + im + de
• gel + ecek + sin
• baş + la + dı

Zamanların karşılaştırılması

Türkçede zaman ekleri yalnızca zamanı değil, alışkanlık, kesinlik, duyum, niyet, tahmin ve anlatıcının bilgi kaynağını da gösterebilir. Bu yüzden zamanlar anlam yönünden karşılaştırılarak öğrenilmelidir.

• Geliyorum.
• Gelirim.
• Geleceğim.
• Gelmişim.
• Geldim.

Geniş zamanın alışkanlık, genelleme ve tahmin anlamları

Geniş zaman düzenli yapılan eylemler, genel doğrular, karakteristik özellikler ve bağlama göre tahmin ifade eder.

• Sabahları erken kalkarım.
• Su yüz derecede kaynar.
• O bu saatte evde olur.
• Annem çok güzel yemek yapar.

Şimdiki zamanın yakın gelecek anlamı

Şimdiki zaman eki -yor, planlanmış veya yakında gerçekleşecek olaylar için gelecek anlamıyla kullanılabilir. Zaman ifadesi bu anlamı netleştirir.

• Yarın Ankara'ya gidiyorum.
• Akşam seni arıyorum.
• Haftaya yeni işe başlıyorum.

Gelecek zamanın tahmin ve niyet anlamları

Gelecek zaman yalnızca gelecekteki olayı değil, konuşanın niyetini, kararını veya güçlü tahminini de anlatabilir.

• Yarın erken kalkacağım.
• Bu iş zor olacak.
• Sanırım birazdan yağmur yağacak.
• Artık daha düzenli çalışacağım.

Görülen geçmiş ve öğrenilen geçmiş zaman farkı

Görülen geçmiş zaman doğrudan bilinen veya kesin aktarılan geçmişi; öğrenilen geçmiş zaman duyulan, sonradan fark edilen veya çıkarılan geçmişi anlatır.

• Ali geldi. (gördüm/biliyorum)
• Ali gelmiş. (duydum/fark ettim)
• Kapı kapandı.
• Kapı kapanmış.

Hikâye birleşik zamanı: geliyordu, yapmıştı

Hikâye birleşik zamanı, bir zaman veya kip ekine ek-fiilin geçmiş biçiminin gelmesiyle kurulur. Geçmişte süren, alışkanlık olan veya daha önce tamamlanmış eylemleri anlatır.

• Çocukken burada oturuyorduk.
• Ben geldiğimde yemek pişmişti.
• Her sabah yürürdü.

Rivayet birleşik zamanı: geliyormuş, yapacakmış

Rivayet birleşik zamanı, eylemin duyum, aktarım, sonradan fark etme veya anlatı havası ile verildiğini gösterir. -mış ek-fiili zaman veya kip yapısına eklenir.

• Meğer bizi bekliyormuş.
• Yarın gelecekmiş.
• Eskiden burada bir değirmen varmış.

Şart birleşik zamanı: gelirse, gelseydi

Şart birleşik zamanları bir eylemi koşula bağlar. Gerçekleşebilir koşul, varsayım veya geçmişte gerçekleşmemiş koşul anlamları oluşturabilir.

• Gelirse haber ver.
• Vaktin olsaydı konuşurduk.
• Daha erken çıksaydık yetişirdik.

Ek-fiilin hikâyesi, rivayeti ve şartı

Ek-fiil isim cümlelerine geçmiş, rivayet ve şart anlamı kazandırır. Böylece isim ya da sıfat yüklemleri farklı zaman ve kiplerde kullanılabilir.

• O öğrenciydi.
• Hava soğukmuş.
• Hazırsan çıkalım.
• Evdeysen bekle.

Gereklilik kipi: -malı / -meli

Gereklilik kipi zorunluluk, tavsiye, uygunluk veya güçlü beklenti ifade eder. Kişi ekleriyle çekimlenerek konuşanın öznesine göre kullanılır.

• Gitmeliyim.
• Dikkatli olmalısın.
• Bu konu tekrar edilmeli.
• Toplantıya katılmalıyız.

Dilek-şart kipi: -sa / -se

Dilek-şart kipi koşul, dilek, varsayım veya istek anlamı verebilir. Cümlenin devamı ve bağlam anlamı belirler.

• Keşke gelse.
• Biraz dinlensen iyi olur.
• Yağmur yağsa da gitsek.
• Vaktin varsa konuşalım.

İstek kipi: -(y)a / -(y)e

İstek kipi konuşanın ya da konuşma grubunun isteğini, önerisini veya niyetini bildirir. Günümüz Türkçesinde özellikle birinci kişi biçimleri sık kullanılır.

• Gideyim.
• Biraz dinlenelim.
• Ne yapalım?
• Sana yardım edeyim.

Emir kipinin kişi ekleriyle kullanımı

Emir kipi farklı kişilere göre değişen biçimler alır. İkinci tekil en yalın biçimdir; ikinci çoğul veya saygı biçimleri daha naziktir.

• Gel.
• Gelin.
• Gelsin.
• Gelsinler.
• Bekleyiniz.

Yeterlilik fiilinin olumlu, olumsuz ve soru biçimleri

Yeterlilik yapısı yapabilme, izin ve olasılık bildirir. Olumlu biçim -(y)abil/-(y)ebil; olumsuz biçim çoğu zaman -ama/-eme; soru biçimi ise soru ekiyle kurulur.

• Gelebilirim.
• Bugün gelemem.
• Yardım edebilir misin?
• Bu doğru olmayabilir.

Olasılık, tahmin ve çıkarım: olabilir, olmalı, olsa gerek

Türkçede olasılık ve çıkarım 'olabilir', 'olmalı', 'olsa gerek', 'galiba', 'herhâlde' gibi yapılarla verilir. Kesinlik derecesi kullanılan yapıya göre değişir.

• Evde olabilir.
• Bu saatte uyuyor olmalı.
• Toplantı bitmiş olsa gerek.
• Galiba yağmur yağacak.

Zorunluluk: zorunda, mecbur, gerek, lazım

Zorunluluk yapıları bir eylemin yapılmasının gerekli olduğunu anlatır. 'Zorunda' ve 'mecbur' daha güçlü dış baskı; 'gerek' ve 'lazım' daha genel gereklilik bildirir.

• Bugün çalışmak zorundayım.
• Raporu bitirmem lazım.
• Gitmem gerek.
• Bunu söylemeye mecburum.

Ettirgen çatı: yaptırmak, getirtmek

Ettirgen çatı, bir işi öznenin kendisinin yapmadığını, başkasına yaptırdığını veya birinin yapmasına neden olduğunu gösterir.

• Arabayı yıkattım.
• Ustaya kapıyı tamir ettirdik.
• Öğretmen öğrencilere metni yazdırdı.

Edilgen çatı: yapılmak, görülmek

Edilgen çatı, eylemi yapan kişiden çok eylemin kendisini veya etkilenen varlığı öne çıkarır. Türkçede -ıl/-il/-ul/-ül veya -n ekleriyle kurulabilir.

• Kapı açıldı.
• Toplantı ertelendi.
• Bu bina 1990'da yapıldı.

Dikkat: -n ve -l ekleri her zaman edilgenlik kurmaz. Bazı fiiller dönüşlü veya kalıplaşmış olabilir: 'yıkanmak' dönüşlü, 'yapılmak' edilgendir.

Dönüşlü çatı: yıkanmak, hazırlanmak

Dönüşlü çatı, öznenin yaptığı işten yine öznenin etkilendiğini gösterir. Genellikle -n veya -ıl ekleriyle kurulur.

• Çocuk yıkandı.
• Toplantıya hazırlandık.
• Aynada süslendi.

İşteş çatı: görüşmek, yazışmak

İşteş çatı, eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını bildirir. Çoğu zaman -ış/-iş/-uş/-üş ekiyle kurulur.

• Arkadaşlar selamlaştı.
• Uzun süre yazıştık.
• İki lider görüştü.

Oldurgan ve ettirgen yapıların ayrımı

Oldurgan yapı geçişsiz fiili geçişli hâle getirir; ettirgen yapı ise bir işi başkasına yaptırma veya yaptırılmasına neden olma anlamı verir. Biçimler benzer olsa da anlam farkı önemlidir.

• Çocuk güldü → Annesi çocuğu güldürdü.
• Ali kapıyı açtı → Ali kapıyı görevliye açtırdı.
• Su kaynadı → Suyu kaynattım.

Fiilimsiler: isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil

Fiilimsiler fiil kök veya gövdelerinden türeyen, fiil anlamını koruduğu hâlde cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan yapılardır. Türkçede uzun ve yoğun cümle kurmanın temel araçlarındandır.

• Okumak faydalıdır.
• Gelen misafirler salonda bekliyor.
• Eve gidince seni ararım.