25 konu
Türkçede temel cümle dizilişi genellikle özne + tümleç + yüklem şeklindedir. Yüklem çoğu zaman cümlenin sonunda yer alır ve cümlenin zamanını, kipini ve kişi bilgisini taşır.
Yüklem cümlenin ana unsurudur ve Türkçede bitmiş cümlelerde çoğunlukla sonda bulunur. Özne, nesne, yer ve zaman gibi ögeler yüklemden önce gelir; vurguya göre yer değiştirebilir.
Büyük ünlü uyumuna göre bir kelimedeki ünlüler genellikle ya kalın ünlülerden (a, ı, o, u) ya da ince ünlülerden (e, i, ö, ü) oluşur. Ekler de çoğu zaman kelimenin son ünlüsüne göre kalın veya ince biçim alır.
Küçük ünlü uyumu, düz-yuvarlak ünlülerin kelime içindeki dağılımıyla ilgilidir. Türkçe kökenli kelimelerde düz ünlülerden sonra genellikle düz ünlü, yuvarlak ünlülerden sonra ise dar yuvarlak veya geniş düz ünlü gelir.
Türkçede ekler kelimenin son sesine göre değişebilir. Sert ünsüzlerden sonra bazı ekler sertleşir; p, ç, t, k sesleri ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, ğ/g seslerine yumuşayabilir; bazı kelimelerde ünsüz düşmesi görülebilir.
Dikkat: Her p, ç, t, k sesi mutlaka yumuşamaz. Özel adlarda, bazı tek heceli kelimelerde ve yabancı kökenli sözcüklerde yazım aynı kalabilir.
Ünlüyle biten bir kelime ünlüyle başlayan bir ek aldığında, telaffuzu kolaylaştırmak ve ek-kök sınırını korumak için kaynaştırma sesleri kullanılabilir. En yaygın kaynaştırma sesleri y, n, s ve ş'dir; hangi sesin geleceği ekin türüne ve kelimenin yapısına bağlıdır.
Dikkat: Kaynaştırma harfi rastgele seçilmez. Hangi sesin geleceği ekin türüne ve kelimenin yapısına bağlıdır; her ünlü karşılaşmasında sadece y kullanılmaz.
Türkçe eklemeli bir dildir; anlam ve görevler çoğunlukla kelime sonuna getirilen eklerle kurulur. Ekler genellikle kök + çoğul + iyelik + durum + kişi/zaman gibi belirli sıralarla gelir.
İsimler tekil ya da çoğul olabilir. Çoğul eki, son ünlüye göre -lar veya -ler biçimini alır. Kalın ünlülü kelimelerde -lar, ince ünlülü kelimelerde -ler kullanılır.
Belirli ad, konuşan ve dinleyen tarafından bilinen ya da özel olarak işaret edilen addır. Belirsiz ad ise genel veya ilk kez sözü edilen varlığı anlatır. Türkçede belirlilik çoğu zaman bağlamla ve belirtme hâli ekiyle anlaşılır.
Dikkat: Belirli nesne çoğu zaman belirtme hâli alır: 'Kitap okudum' genel bir etkinliktir; 'Kitabı okudum' belirli bir kitabı anlatır.
Belirtili isim tamlamasında hem tamlayan hem tamlanan ek alır. Bu yapı belirli bir sahiplik, aitlik veya ilişki bildirir.
Belirtisiz isim tamlamasında sadece tamlanan iyelik eki alır. Bu yapı genellikle tür, amaç, kurum, yer veya kalıplaşmış ilişki bildirir.
Zincirleme isim tamlamasında ikiden fazla isim birbirine bağlanır. Bir tamlama başka bir tamlamanın parçası olabilir ve anlam katmanlı hâle gelir.
Kişi zamirleri konuşan, dinleyen ve hakkında konuşulan kişi ya da kişileri gösterir. Türkçede fiil çekimi kişi bilgisini taşıdığı için zamirler çoğu zaman vurgu amacıyla kullanılır.
İşaret zamirleri varlıkları konuşana yakınlık, uzaklık veya bağlam içindeki bilinirlik açısından gösterir. 'Bu' yakını, 'şu' işaret edilen veya ara uzaklıktaki şeyi, 'o' daha uzak ya da önceden bilinen şeyi anlatır.
Soru zamirleri kişi, varlık, seçim, sayı veya yer hakkında soru sorar ve cümlede isim ya da isim öbeği yerine geçer. 'Hangi' ve 'kaç' isimden önce kullanıldığında soru sıfatı; 'nerede' gibi biçimler ise çoğu bağlamda soru zarfıdır.
Belirsizlik zamirleri belirli olmayan kişi, nesne veya tüm grubu anlatır. Olumlu, olumsuz ve genelleyici cümlelerde farklı anlamlar taşırlar.
'Kendi' zamiri özneyi vurgulamak veya yapılan işin özneye döndüğünü göstermek için kullanılır. Kişi ve iyelik ekleriyle çekimlenebilir.
İyelik ekleri bir varlığın kime ait olduğunu gösterir. Türkçede sahiplik çoğu zaman isim sonuna gelen ekle belirtilir; kişi zamiri kullanılması şart değildir.
Dikkat: Tamlayan düşse bile iyelik eki çoğu zaman kalır: 'benim kitabım' → 'kitabım'. 'Benim kitap' standart kullanımda eksik kalır.
Yalın hâl, ismin ek almamış temel biçimidir. Özne, belirsiz nesne veya adlandırma görevinde kullanılabilir.
Belirtme hâli, belirli nesneyi gösterir. Ek, kelimenin son ünlüsüne göre -ı, -i, -u, -ü biçimlerinden birini alır; gerekirse kaynaştırma harfi kullanılır.
Yönelme hâli yön, hedef, alıcı veya amaç bildirir. Ek, son ünlüye göre -a ya da -e olur; ünlüyle biten kelimelerde çoğu zaman y kaynaştırması gelir.
Bulunma hâli yer, zaman veya durum içinde bulunmayı anlatır. Ek hem ünlü uyumuna hem de sert ünsüz uyumuna göre değişir.
Dikkat: Bulunma hâli eki ayrı yazılmaz. 'Ev de kaldım' değil 'Evde kaldım'. Ayrı yazılan 'de/da' bağlaçtır ve başka görev taşır.
Ayrılma hâli bir yerden çıkma, kaynaktan gelme, başlangıç noktası veya karşılaştırma bildirir. Ek kelimenin son sesine göre dört biçimde kullanılır.
İlgi hâli, belirtili isim tamlamalarında sahiplik veya ilişki kurar. Tamlayan unsur bu eki alır ve tamlanan genellikle iyelik eki taşır.
Dikkat: Belirtili isim tamlamasında tamlayan ilgi eki alırken tamlanan da iyelik eki alır: 'Ali'nin kitabı'. 'Ali'nin kitap' eksik bir yapıdır.
Vasıta hâli araç, birlikte olma veya eşlik anlamı verir. 'İle' ayrı yazılabilir ya da kelimeye -la/-le olarak eklenebilir.
Çift dilli kısa hikayeler oku ve bu yapıları gerçek cümlelerde gör.
